Το μεγάλο προσφυγικό ταξίδι των Ελλήνων της Μικράς Ασίας και οι αόρατες διαδρομές
Ο αποχαιρετισμός στη Σινασό της Καππαδοκίας για το ταξίδι στην Κωνσταντινούπολη, το 1918 (πηγή: Αρχείο Σωματείου «Η Νέα Σινασός»)
Πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή, η μετανάστευση αποτελούσε αναπόσπαστο στοιχείο της καθημερινότητας των ελληνικών πληθυσμών της Μικράς Ασίας. Από τις εποχικές μετακινήσεις για εργασία έως τις αναγκαστικές μεταναστεύσεις που προκάλεσαν οι πόλεμοι και οι πολιτικές ανακατατάξεις, το φαινόμενο διαμόρφωσε την κοινωνική και οικονομική φυσιογνωμία της περιοχής. Το dekeleias.gr, αναδημοσιεύοντας άρθρο του PontosNews.gr, παρουσιάζει μια ιστορική προσέγγιση στις ποικίλες όψεις της μετανάστευσης κατά την οθωμανική περίοδο.
Για παράδειγμα, ο αυστηρός διαχωρισμός σε ηθελημένες και αναγκαστικές μεταναστεύσεις δεν θεωρείται απόλυτα ορθός, καθώς κάθε μετακίνηση εμπεριέχει στοιχεία εξαναγκασμού1. Επιπλέον, μετακινήσεις που ξεκινούν ως προσφυγικές μπορούν στη συνέχεια να ενταχθούν στις ατομικές ή οικογενειακές στρατηγικές των πληθυσμών1. Παράλληλα, ο διαχωρισμός σε εποχικές και μόνιμες μεταναστεύσεις αποδεικνύεται μη λειτουργικός, αφού περιοδικές μετακινήσεις κατέληξαν συχνά σε μόνιμη εγκατάσταση1. Οι ίδιοι οι μετανάστες, επίσης, τείνουν συχνά να θεωρούν την εγκατάστασή τους παροδική, διατηρώντας το όνειρο της επιστροφής1.
Παρά τις δυσκολίες αυτές, η χρήση συγκεκριμένων ταξινομικών σχημάτων βοηθά στην κατανόηση του φαινομένου. Χρονικά, οι μετακινήσεις ξεκίνησαν ήδη από την αρχή της οθωμανικής κατάκτησης, όταν ο σουλτάνος Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής επέβαλε την υποχρεωτική μετακίνηση πληθυσμών από την Καππαδοκία και την Κύπρο για τον εποικισμό της Κωνσταντινούπολης1. Στους επόμενους αιώνες, οι μετακινήσεις των ορθόδοξων χριστιανικών πληθυσμών συνεχίστηκαν με ήπιους ρυθμούς1. Ο 18ος αιώνας αποτέλεσε το πρώτο σημείο καμπής με τη συστηματοποίησή τους1. Η δραματική όμως τομή σημειώθηκε στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, όταν η συχνότητα των μεταναστεύσεων άλλαξε την εθνογραφική σύνθεση περιοχών, όπως τα δυτικά παράλια και η Καππαδοκία, προκαλώντας ερήμωση στην ύπαιθρο και ραγδαία ανάπτυξη στα αστικά κέντρα1.
Με βάση τον χώρο, οι μεταναστεύσεις χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες: προς τη Μικρά Ασία, εντός αυτής και από αυτήν1. Οι περισσότερες γνωστές περιπτώσεις ανήκουν στις δύο πρώτες κατηγορίες1. Οι ορθόδοξοι χριστιανοί που μετακινήθηκαν προς τη Μικρά Ασία προέρχονταν κυρίως από τα Βαλκάνια και τα νησιά του Αιγαίου, εγκαθιστάμενοι στα δυτικά παράλια1. Αντίθετα, οι μετανάστες που αποχωρούσαν από τη Μικρά Ασία κατά τον 19ο αιώνα κατευθύνονταν προς το ελληνικό κράτος, την Αίγυπτο και την Αμερική1.
Κύριος πόλος έλξης για όσους κινούνταν προς ή εντός της Μικράς Ασίας ήταν τα μεγάλα αστικά κέντρα1. Η Κωνσταντινούπολη προσέλκυε πληθυσμούς από νωρίς, ενώ από τον 19ο αιώνα αναδείχθηκαν η Σμύρνη, η Σαμψούντα, τα Άδανα, η Ταρσός και η Μερσίνα1.
Παράλληλα, υπήρχαν και ειδικές κατηγορίες εγκατάστασης1. Στα τέλη του 18ου αιώνα, μετανάστες από τον ελλαδικό χώρο εργάστηκαν ως καλλιεργητές σε τσιφλίκια Οθωμανών τοπαρχών (όπως των Καραοσμάνογλου στο Σαρουχάν και των Τζιχάν Ογλού, Χασάν Τσαβούς και Ελίς Ογλού στη Σμύρνη)1, 3.
Τον 19ο αιώνα, πληθυσμοί από τη Θράκη με γνώση της σηροτροφίας επιζήτησαν ανάλογες περιοχές, ενώ οι Πόντιοι μεταλλωρύχοι μετακινούνταν συνεχώς προς αναζήτηση νέων μεταλλείων 1.
Με κριτήριο τη διάρκεια, οι μεταναστεύσεις διακρίνονται σε εποχικές και μόνιμες 1. Στις εποχικές υπάγονται οι μετακινήσεις εργατών και εξειδικευμένων τεχνιτών από τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου προς τα δυτικά παράλια, καθώς και τεχνιτών από την Καππαδοκία, όπως οι μπεζιρτζήδες (παραγωγοί λινελαίου) και οι κατασκευαστές κετσέδων και παπλωμάτων από το Μιστί1. Στις μόνιμες μεταναστεύσεις, όπως αυτή των Καππαδοκών προς την Κωνσταντινούπολη και άλλα άστυ, οι μετανάστες διατηρούσαν τακτική επαφή με τις οικογένειές τους στον τόπο καταγωγής1.
Εξετάζοντας την πρόσληψη της εμπειρίας από τους ίδιους τους μετανάστες, διακρίνονται δύο κύριες κατηγορίες1:
- Μεταναστεύσεις ενταγμένες στην πορεία ζωής: Παρουσίαζαν κανονικότητα και χρονικό βάθος πέραν της μιας γενιάς, αποτελώντας μέρος της συλλογικής εμπειρίας1. Αυτό επέτρεπε την ατομική και συλλογική επεξεργασία του φαινομένου, αποτρέποντας τραυματικές εξελίξεις1. Παραδείγματα αποτελούν η μετανάστευση από την Καππαδοκία προς την Κωνσταντινούπολη, τον Πόντο και τη Σμύρνη, από τις Κυκλάδες προς τη Σμύρνη, η μετακίνηση των Ποντίων μεταλλωρύχων, οι επαγγελματικές εποχικές μετακινήσεις, καθώς και το προσκυνηματικό ταξίδι στα Ιεροσόλυμα (χατζηλίκι)1.
- Μεταναστεύσεις εκτός της πορείας ζωής: Δεν παρουσίαζαν κανονικότητα και προέκυπταν ως αποτέλεσμα έκτακτων γεγονότων που διατάρασσαν τις ισορροπίες 1. Σε αυτές περιλαμβάνονται οι υποχρεωτικοί εποικισμοί (όπως της Κωνσταντινούπολης και Κύπρου επί Μωάμεθ Β΄), οι μετακινήσεις προσφύγων λόγω πολέμων (όπως προς την επαναστατημένη Ελλάδα το 1821) ή λόγω της Ανταλλαγής Πληθυσμών με τη Συνθήκη της Λοζάνης, οι μετακινήσεις λόγω απουσίας ασφάλειας στην ύπαιθρο, καθώς και οι μετατοπίσεις εξαιτίας φυσικών καταστροφών ή οικονομικών αλλαγών1.
Τέλος, υπήρξαν και ενδιάμεσες περιπτώσεις που συνδύαζαν χαρακτηριστικά και των δύο κατηγοριών, όπως οι μετακινήσεις από τον ελλαδικό χώρο προς τα δυτικά παράλια μετά τον Α΄ Ρωσοτουρκικό πόλεμο (1768-1774) και οι μεταναστεύσεις Ποντίων προς τη Ρωσία μετά τον Κριμαϊκό πόλεμο1.
Πηγές
1 Καραχρήστος Ιωάννης, «Μετανάστευση στη Μ. Ασία (Οθωμανική Περίοδος)», 2005, Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Μ. Ασία
2 Lucassen, J. – Lucassen, L. (επιμ.), Migration, Migration History, History: Old Paradigms and New Perspectives, Bern – Berlin – Frankfurt a.M. – New York – Paris – Wien 1997.
3 Αναγνωστοπούλου, Σ., Μικρά Ασία, 19ος αι. – 1919. Οι Ελληνορθόδοξες Κοινότητες: Από το Μιλλέτ των Ρωμιών στο Ελληνικό Έθνος (2η έκδοση, Αθήνα 1997), σελ. 198.
