Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία που δεν αποτυπώνονται απλώς στις σελίδες των βιβλίων, αλλά χαράσσονται στο DNA ενός ολόκληρου λαού. Για εμάς, τους κατοίκους της Νέας Φιλαδέλφειας, η 13η Σεπτεμβρίου είναι η πιο βαριά, η πιο καθοριστική ημερομηνία. Είναι η μέρα που η Σμύρνη παραδόθηκε στην πύρινη λαίλαπα, η μέρα που η Ιωνία έχασε το φως της και οι πρόγονοί μας πήραν τον δρόμο της προσφυγιάς, φέρνοντας μαζί τους την ψυχή της Μικράς Ασίας στις γειτονιές μας.
Το χρονικό της τραγωδίας: Από τα Αρμένικα στην Προκυμαία
Ήταν Τετάρτη, 13 Σεπτεμβρίου 1922 (31 Αυγούστου με το παλαιό ημερολόγιο), όταν οι πρώτες φλόγες ξεπήδησαν από την αρμενική συνοικία της Σμύρνης, η οποία βρισκόταν ήδη υπό την κατάληψη των κεμαλικών στρατευμάτων. Η εξάπλωση της φωτιάς δεν ήταν τυχαία. Όπως τεκμηριώνεται από τις αυτόπτες καταθέσεις ξένων παρατηρητών —με κυριότερη αυτή του Αμερικανού Προξένου Τζορτζ Χόρτον (George Horton)— Τούρκοι στρατιώτες εθεάθησαν να ραντίζουν τα σπίτια με βενζίνη και πετρέλαιο. Με τη βοήθεια του δυνατού ανέμου, η φωτιά κατηύθυνε τη λαίλαπα προς τις ελληνικές συνοικίες και την προκυμαία, εγκλωβίζοντας εκατοντάδες χιλιάδες αμάχους ανάμεσα στις φλόγες και τη θάλασσα.
Η καταστροφή απλώθηκε αστραπιαία στα γύρω προάστιο και τα περίφημα Μικρασιατικά παράλια. Στα Βουρλά, την ιστορική και εύφορη πόλη της χερσονήσου της Ερυθραίας, η μανία των τσετών λεηλάτησε και έκαψε τις ελληνικές εστίες, αναγκάζοντας τους κατοίκους να εγκαταλείψουν τις πατρικές τους γαίες μέσα σε ένα όργιο βίας.
Η πυρκαγιά ολοκλήρωσε το καταστροφικό της έργο στις 22 Σεπτεμβρίου 1922 (9 Σεπτεμβρίου με το παλαιό ημερολόγιο), όταν οι φλόγες σβήστηκαν αφού είχαν πλέον κατακάψει σχεδόν ολόκληρη την ελληνική, την αρμενική και την ευρωπαϊκή συνοικία της πόλης.
Η μαρτυρία της Λογοτεχνίας: Σεφέρης, Σωτηρίου, Πολίτης και Βενέζης
Η φρίκη εκείνων των ημερών και η απώλεια της πατρίδας αποτυπώθηκαν με τον πιο συγκλονιστικό τρόπο από τους μεγάλους Μικρασιάτες λογοτέχνες:
-
Ο Γιώργος Σεφέρης, με καταγωγή από τη Σκάλα των Βουρλών, κουβαλούσε πάντα στην ποιητική του μνήμη το τραύμα του ξεριζωμού. Στα ημερολόγια και την ποίησή του, η απώλεια των Βουρλών και της Σμύρνης γίνεται το παγκόσμιο σύμβολο μιας χαμένης παραδείσιας πατρίδας.
-
Η Διδώ Σωτηρίου, στα αριστουργηματικά «Ματωμένα Χώματα» και στο «Οι νεκροί περιμένουν», περιγράφει με γυμνή αλήθεια την κατάρρευση του μικρασιατικού ελληνισμού, τη φωτιά που κατάπιε τη Σμύρνη και τον εφιάλτη των αμάχων που συνωστίζονταν στην προκυμαία ζητώντας σωτηρία.
-
Ο Κοσμάς Πολίτης, στο μυθιστόρημα «Στου Χατζηφράγκου», αποτυπώνει την ατμόσφαιρα της λαϊκής ελληνικής συνοικίας της Σμύρνης, αντιπαραβάλλοντας την αθωότητα της ανέμελης ζωής πριν από το 1922 με τη βίαιη νύχτα της καταστροφής που σκόρπισε τους ήρωές του.
-
Ο Ηλίας Βενέζης, στο «Το Νούμερο 31328», κατέγραψε τη φρίκη των ταγμάτων εργασίας (Αμελέ Ταμπουρού), συμπληρώνοντας την τραγωδία όσων δεν πρόλαβαν καν να επιβιβαστούν στα καράβια της φυγής.
Η ζωντανή κληρονομιά της Νέας Φιλαδέλφειας
Πίσω από τα ιστορικά γεγονότα βρίσκονται οι δικές μας ρίζες. Οι οικογένειες των Σμυρνιών και των Βουρλιωτών που γλίτωσαν από το μακελειό έφτασαν στην Ελλάδα κουβαλώντας στην ψυχή τους το βάρος της απώλειας. Όταν εγκαταστάθηκαν στη Νέα Φιλαδέλφεια, δεν έφεραν μαζί τους υλικά πλούτη — τα κάλυψε όλα η στάχτη. Έφεραν όμως κάτι πιο δυνατό: το ήθος, τον αρχοντικό πολιτισμό, τη μουσική, τις γεύσεις και την αστείρευτη εργατικότητά τους.
Η Νέα Φιλαδέλφεια δημιουργήθηκε ως μια ζωντανή κιβωτός μνήμης. Κάθε δρόμος, κάθε διπλό γαρύφαλλο στις αυλές των παλιών σπιτιών, κάθε γωνιά δίπλα στο Άλσος, διηγείται την ιστορία μιας μεγάλης αναγέννησης.
Σήμερα, 13 Σεπτεμβρίου, καθώς αναλογιζόμαστε τις φλόγες που κατέστρεψαν τη Σμύρνη και τα Βουρλά, δεν θρηνούμε μόνο. Τιμούμε. Υποκλινόμαστε στη μνήμη των προγόνων μας που χάθηκαν και στεκόμαστε με υπερηφάνεια απέναντι σε εκείνους που κατάφεραν να μετατρέψουν τη συμφορά σε δημιουργία. Η Νέα Φιλαδέλφεια είναι η απόδειξη ότι η ψυχή της Μικράς Ασίας δεν κάηκε ποτέ.
