του Νίκου Χατηαργυρίου*
Η ενεργειακή μετάβαση δεν είναι μόνο τεχνικό ζήτημα· είναι μια επιλογή πολιτισμού και ευθύνης απέναντι στις επόμενες γενιές.
Η κλιματική κρίση αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής μας. Η ανάγκη για ταχεία απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα έχει επαναφέρει στο προσκήνιο την πυρηνική ενέργεια ως τη μόνη ώριμη τεχνολογία μηδενικού άνθρακα που μπορεί να υποκαταστήσει τα ορυκτά καύσιμα σε μεγάλη κλίμακα. Η αλήθεια είναι ότι οι πυρηνικοί σταθμοί μπορούν να παράγουν μεγάλες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας (1 κιλό ουρανίου-235 μπορεί να αποδώσει περίπου 24 εκατομμύρια kWh θερμικής ενέργειας με πολύ χαμηλές άμεσες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα) και λειτουργούν αδιάλειπτα σε σταθερή ισχύ. Η εικόνα αυτή, όμως, περιγράφει μόνο ένα μέρος της πραγματικότητας. Για να προσεγγίσουμε το θέμα από την σκοπιά της έκθεσης θα πρέπει να αναλογιστούμε ότι η πυρηνική ενέργεια δεν παράγει μόνο ηλεκτρισμό, αλλά ενέχει και δεσμεύσεις που εκτείνονται σε χρονικούς ορίζοντες πολύ μεγαλύτερους από εκείνους της ανθρώπινης ιστορίας.
Η αρχή λειτουργίας ενός πυρηνικού σταθμού είναι σχετικά απλή. Η πυρηνική ενέργεια παράγεται από τη σχάση (διάσπαση) πυρήνων ουρανίου από πρόσκρουση νετρονίων, η οποία προκαλεί αλυσιδωτή αντίδραση περαιτέρω διασπάσεων. Η αντίδραση αυτή ελέγχεται μέσω ράβδων που απορροφούν νετρόνια (βορίου, καδμίου, κλπ). Κατά τη διαδικασία αυτή παράγονται μεγάλες ποσότητες θερμότητας, η οποία μετατρέπεται σε ατμό και ο ατμός κινεί την τουρμπίνα που παράγει ηλεκτρική ενέργεια. Από αυτή την άποψη, η διαδικασία δεν διαφέρει ουσιαστικά από εκείνη ενός συμβατικού θερμικού σταθμού. Η διαφορά βρίσκεται στο ότι ακόμα και αν σταματήσει η αλυσιδωτή αντίδραση τα προϊόντα της σχάσης παραμένουν ραδιενεργά και συνεχίζουν να παράγουν θερμότητα. Για αυτό και απαιτούν συνεχή ψύξη ακόμα και μετά το πέρας της διαδικασίας.
Ο κίνδυνος με τα πυρηνικά απόβλητα δεν είναι ο όγκος τους, όσο η μακροχρόνια ραδιενέργειά τους. Τα απόβλητα διακρίνονται σε χαμηλής και μέσης ραδιενέργειας (90–95% του όγκου), που περιλαμβάνουν φίλτρα, προστατευτικές στολές, εργαλεία συντήρησης, κλπ. Αυτά αποθηκεύονται συνήθως σε ειδικούς χώρους για δεκαετίες. Υπάρχουν όμως και τα υψηλής ραδιενέργειας απόβλητα, δηλαδή το χρησιμοποιημένο πυρηνικό καύσιμο, το οποίο αντικαθίσταται μετά από κάποια χρόνια χρήσης και παραμένει πολύ θερμό και πολύ ραδιενεργό και μετά την αφαίρεση του. Αυτό τοποθετείται σε δεξαμενές νερού για 5–10 χρόνια και μετά αποθηκεύεται σε χαλύβδινα δοχεία, περιβεβλημένα από σκυρόδεμα. Η πιο ασφαλής λύση θεωρείται η τοποθέτηση τους εκατοντάδες μέτρα κάτω από τη γη σε σταθερούς γεωλογικούς σχηματισμούς. Η υπόγεια εγκατάσταση Onkalo στη Φινλανδία είναι σήμερα η πιο εξελιγμένη εγκατάσταση τελικής διάθεσης πυρηνικών αποβλήτων.
Το πρόβλημα είναι ότι τα πυρηνικά απόβλητα υψηλής ραδιενέργειας δεν παύουν να υπάρχουν όταν ολοκληρωθεί η λειτουργία ενός αντιδραστήρα και απαιτούν ασφαλή απομόνωση για χρονικές περιόδους που, για ορισμένα ραδιοϊσότοπα, εκτείνονται σε δεκάδες ή και εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Αυτό εισάγει μια εντελώς διαφορετική χρονική διάσταση, μια πρωτόγνωρη πρόκληση στην ιστορία της τεχνολογίας: ο άνθρωπος δημιουργεί επικίνδυνα απόβλητα που απαιτούν ασφαλή διαχείριση σε χρονικές κλίμακες μεγαλύτερες από τη διάρκεια των ίδιων των πολιτισμών. Ακόμα και έργα τεχνολογικής αρτιότητας όπως το Onkalo αναδεικνύουν το βαθύτερο ερώτημα της γενεακής ευθύνης: πώς μπορεί μια κοινωνία να επικοινωνήσει τον κίνδυνο σε ανθρώπους που θα ζουν μετά από δέκα ή ακόμη και εκατό χιλιάδες χρόνια; Η πρόκληση δεν είναι μόνο τεχνική, είναι πολιτισμική, φιλοσοφική και ηθική.
Η ιστορία της πυρηνικής ενέργειας υπενθυμίζει επίσης ότι η πιθανότητα σοβαρών ατυχημάτων, όσο μικρή και αν θεωρείται, δεν μπορεί να αποκλειστεί πλήρως. Το Τσερνόμπιλ το 1986 κατέδειξε πώς ένα τεχνολογικό ατύχημα μπορεί να μεταβάλει οριστικά μια ολόκληρη γεωγραφική περιοχή. Η δημιουργία της Ζώνης Αποκλεισμού και η αναγκαστική μετεγκατάσταση περισσότερων από εκατό χιλιάδων ανθρώπων αποτελούν μέχρι σήμερα μια διαρκή υπενθύμιση των συνεπειών που μπορεί να έχει η απώλεια ελέγχου ενός πυρηνικού αντιδραστήρα. Είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, η Fukushima υπενθύμισε ότι ακόμη και οι πλέον σύγχρονες τεχνολογίες δεν μπορούν να εξασφαλιστούν από ακραία φυσικά φαινόμενα. Ένας ισχυρός σεισμός και το τσουνάμι που ακολούθησε οδήγησαν σε απώλεια των συστημάτων ψύξης, τήξη πυρήνων και εκτεταμένη ραδιενεργό ρύπανση. Το μάθημα δεν είναι ότι η τεχνολογία είναι αναποτελεσματική, αλλά ότι η αβεβαιότητα δεν μπορεί ποτέ να εξαλειφθεί πλήρως.
Τα τελευταία χρόνια οι Μικροί Αρθρωτοί Αντιδραστήρες (SMRs), προβάλλονται ως μια ασφαλέστερη και οικονομικότερη λύση. Είναι μικρότεροι σε μέγεθος (30-300 MW), κατασκευάζονται ταχύτερα, εγκαθίστανται ευκολότερα και είναι ασφαλέστεροι λόγω μικρότερης κλίμακας και διαφορετικών συστημάτων ψύξης. Ωστόσο, βασίζονται στην ίδια φυσική αρχή της πυρηνικής σχάσης, παράγουν τα ίδια είδη ραδιενεργών αποβλήτων και εξακολουθούν να απαιτούν συστήματα ψύξης και αυστηρές διαδικασίες ασφαλείας. Επομένως, οι θεμελιώδεις προκλήσεις της πυρηνικής ενέργειας παραμένουν. Επιπλέον, οι περισσότεροι SMRs βρίσκονται ακόμη σε στάδιο ανάπτυξης ή αδειοδότησης στο δυτικό κόσμο. Σήμερα υπάρχουν μόνο δύο σε εμπορική λειτουργία, ένας στην Κίνα και ένας στη Ρωσία, ενώ φιλόδοξα projects στις ΗΠΑ έχουν εγκαταλειφθεί λόγω εκτίναξης του κόστους.
Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση που συχνά παραμένει εκτός της δημόσιας συζήτησης. Οι ενεργειακές τεχνολογίες δεν διαφέρουν μόνο ως προς την απόδοσή τους ή το κόστος τους. Διαφέρουν και ως προς τον τρόπο με τον οποίο οργανώνουν την κοινωνία.
Ένας πυρηνικός σταθμός έχει πολύ μεγάλο μέγεθος, απαιτεί τεράστιες επενδύσεις, εξειδικευμένο προσωπικό, αυστηρή εποπτεία και συγκεντρωμένη διαχείριση. Πρόκειται, εκ των πραγμάτων, για μια τεχνολογία μεγάλης κλίμακας. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ακολουθούν διαφορετική λογική. Μπορούν να αναπτυχθούν σε πολλές κλίμακες: από μεγάλα αιολικά και φωτοβολταϊκά πάρκα μέχρι φωτοβολταϊκά σε κατοικίες, αγροτικές εκμεταλλεύσεις, επιχειρήσεις και ενεργειακές κοινότητες. Και αυτές απαιτούν σύγχρονα συστήματα διαχείρισης και αποθήκευση, αλλά οι πρωτογενείς πηγές είναι ευρέως διαθέσιμες, η τεχνολογία προσιτή και προσφέρουν μεγαλύτερη ευελιξία και δυνατότητες συμμετοχής των πολιτών στην παραγωγή ενέργειας. Η σύγκριση, επομένως, δεν αφορά μόνο διαφορετικές τεχνολογίες, αλλά αφορά διαφορετικά μοντέλα οργάνωσης της οικονομίας και της κοινωνίας.
Η τεχνολογία μας προσφέρει ολοένα και περισσότερες δυνατότητες. Το ουσιαστικό ερώτημα όμως είναι ποια τεχνολογία ανταποκρίνεται καλύτερα στις αξίες που θέλουμε να διέπουν τον πολιτισμό μας: την ευθύνη απέναντι στο μέλλον, τη δικαιοσύνη μεταξύ των γενεών, τη δημοκρατική συμμετοχή και τον σεβασμό στα όρια της φύσης και της ανθρώπινης γνώσης. Γιατί η ενεργειακή μετάβαση δεν είναι μόνο ένα τεχνικό ζήτημα. Είναι, πάνω απ’ όλα, μια επιλογή πολιτισμού.
*Ομότιμος καθηγητής ΕΜΠ
Το κείμενο αποτελεί σύνοψη προσκεκλημένης ομιλίας του Νίκου Χατζηαργυρίου στα εγκαίνια της εικαστικής έκθεσης «SERVARE INTAMINATUM. Κλιματική κρίση από το ορατό στο αόρατο ή πώς να αναπαραστήσεις το αδιανόητο» στο Εθνικό Αστεροσκοπείο, 20 Ιουνίου 2026.
