Σε μια χώρα όπου το «δεν βαριέσαι» συχνά υποκαθιστά τον σχεδιασμό και την πρόληψη, το άρθρο του Φιλαδελφιώτη Χάρη Χεϊζάνογλου θέτει στο επίκεντρο το πραγματικό διακύβευμα της ασφάλειας: τη συμπεριφορά. Από την αεροναυπηγική και τους σιδηροδρόμους μέχρι την οδήγηση και τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις, η ασφάλεια δεν επιδέχεται εκπτώσεις, ούτε αμφισημίες. Δεν είναι ζήτημα πρόθεσης, αλλά συστηματικής ευθύνης, κουλτούρας και επιλογών. Όταν το ρίσκο βαφτίζεται «αναγκαίο κόστος» και η πρόληψη αναβάλλεται, το ατύχημα παύει να είναι απρόβλεπτο και μετατρέπεται σε αναμενόμενη τραγωδία.
Του Χάρη Χεϊζάνογλου
Σε οτιδήποτε απαιτεί μέτρα ασφαλείας, από σύνθετα ζητήματα που αφορούν την αεροναυπηγική, τα αντιπλημμυρικά, την πυρασφάλεια, τις εγκαταστάσεις αερίου σε εργοστάσια, την διαχείριση των σιδηροδρόμων, την επιδημιολογία κλπ, μέχρι λιγότερα σύνθετα όπως η οδήγηση, δεν γίνεται να κάνεις περικοπές, ούτε παραχωρήσεις, ούτε να λες “δεν βαριέσαι”.
Το ατύχημα είναι ατύχημα μόνο όταν δεν μπορείς να το προβλέψεις και όταν έχεις κάνει τα πάντα για να μην συμβεί. Αν δεν έχεις κάνει τα πάντα, αν έχεις αφήσει τρύπες, αμφιβολίες, τότε προκαλείς τις πιθανότητες.
Στην Ελλάδα η κοινωνία δεν έχει την κουλτούρα να το αντιληφθεί αυτό, και εννοώ ότι δεν την έχει ιδιοσυγκρασιακά, εξαιτίας του τρόπου που οι άνθρωποι μεγαλώνουν και εκπαιδεύονται. Δεν ξέρω αν ήταν πάντα έτσι και δεν με ενδιαφέρει. Αυτό που ξέρω είναι ότι δεδομένα η κουλτούρα είναι τέτοια λόγω κοινωνικής κατασκευής. Δεν έχει κάτι το DNA δηλαδή…
Όταν λοιπόν πάνω σε αυτή την κουλτούρα, και της κατασκευές της, που θεωρεί ότι “όλα γίνονται για κάποιο λόγο ακόμα κι αν έχουν συνέπειες”, έρχεται και επικάθεται και μια Fast Track οικονομικίστικη αντίληψη ότι “όλα μπορούν να γίνονται αν φέρνουν λεφτά και για τις συνέπειες βλέπουμε”, το μίγμα είναι εκρηκτικό, κυριολεκτικά.
Ο πατέρας μου δούλευε στην Πολεμική Αεροπορία ως μηχανικός αεροσκαφών, και ένα από τα πράγματα που θυμάμαι να λέει για τη δουλειά του, είναι ότι “όταν για ένα εξάρτημα έχουμε την παραμικρή αμφιβολία για το αν μπορεί να λειτουργήσει, δεν ρισκάρουμε, το πετάμε, γιατί και λάθος να κάνουμε είναι προτιμότερο να μας κοστίσει ένα εξάρτημα παρά να ρισκάρουμε ζωές”.
Αυτή η λογική του εκμηδενισμού του ρίσκου, με την χρήση της αμφιβολίας ως βασικό της εργαλείο, η οποία είναi βαθιά ριζωμένη στην μηχανική (ενδεχομένως και σε κλάδους όπως η ιατρική), είναι κάτι το οποίο όποτε έχει πεταχτεί από το παράθυρο, έχει οδηγήσει σε τραγωδίες.
Και αυτό ακριβώς είναι που συμβαίνει, σε όλες τις περιπτώσεις που έχουμε βιώσει τραγωδίες τα τελευταία πολλά χρόνια. Ήδη δηλαδή, υπήρχε ένα πλαίσιο που τα “δεν βαριέσαι”, τα “εγώ ξέρω” κλπ ήταν πολύ μεγαλύτερα από κάθε “μήπως δεν είναι έτσι; μήπως αυτό είναι επικίνδυνο”, και πάνω σε αυτό ήρθε και επικάθησε και ένα “απλώστε τα ξερά σας και φάτε ότι βρείτε”, στο οποίο η ¨”ιδιωτική πρωτοβουλία” και τα “αόρατα χέρια” της θα ρύθμιζαν από μόνα τους τα πάντα, υποθέτω και τα ζητήματα ασφαλείας.
Το άκουσα να λέγεται άλλωστε, ότι “λες να ήθελε ο ιδιοκτήτης να ανατιναχθεί η επένδυσή του”; Λες να ήθελε η εταιρεία να συγκρουστεί το τρένο της; κλπ
Και αναρωτιέμαι, πότε ακριβώς αφήσαμε στην αποκλειστική πρόθεση και πρωτοβουλία ενός, ακόμα κι αν αυτός είναι ο ιδιοκτήτης, ακόμα κι αν είναι Νίκι Λάουντα (ψάξου), τα μέτρα ασφαλείας για τις ζωές ανθρώπων; Αυτό δεν είναι ρόλος του κράτους με το οποίο είμαστε αυστηροί (με το ίδιο και τους εκπροσώπους του) όταν άνθρωποι καίγονται και πνίγονται επειδή αποτυγχάνουν οι υποδομές; Γιατί ο ιδιοκτήτης ενός εργοστασίου αποτελεί εξαίρεση; Επειδή είναι “δικό του” το εργοστάσιο; Μήπως αυτό τον καθιστά ακόμα πιο υπεύθυνο;
Σε κάθε περίπτωση, όλα αυτά απλά υπογραμμίζουν την απόλυτη μπαχαλοποίηση. Και επειδή άκουσα και για τους “νεκρούς του κομμουνισμού” από την κακιά μάγισσα, και για το Τσερνόμπιλ από άλλους, που επιχειρούν να ισοφαρίσουν, καλά όλα αυτά, αλλά αν έχεις καταλήξει να αυτοσυγκρίνεσαι με το Τσέρνομπιλ, είναι γιατί δεν μπορείς να βρεις άλλον πήχη που να μην περνάς από κάτω.
Αλλά άντε, θα σου βρω εγώ έναν. Το μεγαλύτερο βιομηχανικό ατύχημα δεν ήταν στο Τσερνόμπιλ, έγινε δύο χρόνια νωρίτερα, το 1984, στο Bhopal στην Ινδία, όταν από τις εγκαταστάσεις της Union Carbide, μιας ιδιωτικής εταιρίας που κατασκεύαζε εντομοκτόνα, διέρρευσαν τεράστιες ποσότητες τοξικών αερίων που κυριολεκτικά έπνιξαν την πόλη. Μιλάμε για πάνω από 15 χιλιάδες επιβεβαιωμένους νεκρούς και πάνω από 500 χιλιάδες τραυματίες, πολλοί με περιπτώσεις μόνιμης αναπηρίας.
Ήθελαν οι CEO της Union Carbide να χάσουν την επένδυσή τους και να πληρώνουν αποζημιώσεις; Όχι, απλά όταν ο στόχος είναι το κέρδος κανείς δεν σκέφτεται τί μπορεί να συμβεί όταν κάνει περικοπές και παίρνει ρίσκα, αφήνοντας την ασφάλεια στην τύχη της, μέχρι να συμβεί το κακό. Μετά σκέφτεται τί συνέβη και αρχίζει τα “δεν ήθελα να συμβεί”.
Δεν έχει καμία σημασία τί ήθελες ή τι δεν ήθελες. Όλα έχουν ευθύνη, και όταν δεν αναλαμβάνεις την ευθύνη την στιγμή που πρέπει γιατί δεν θες αναλάβεις το κόστος, τότε δεν γλιτώνεις το κόστος, απλά το μεταθέτεις. Και όταν το μεταθέτεις, κάποια στιγμή θα το πληρώσεις στο πολλαπλάσιο και με τόκο.
Και επειδή μιλάμε για την Ελλάδα, η ιστορία εδώ είναι πάντα η ίδια με ελάχιστες διαφοροποιήσεις. Είναι μια ιστορία άρνησης του αναγκαίου, άρνησης συστηματικής που έχει προηγηθεί πριν από το γεγονός. Και είναι το ίδιο στα Τέμπη, στη Βιολάντα, στις πλημμύρες, στις φωτιές, κλπ… Πάντα το ίδιο.
Χάρης Χεϊζάνογλου
